بدون داشتن مبانی نظم فکری امری غیر ممکن است. با توجه به اینکه شهید ثانی از نوادر دوران و مفاخر بزرگ اسلام است و دانشمندی متبحر در فقه، اصول، رجال، حدیث، تفسیر، درایه، ادبیات، کلامو… در علوم مختلف راهگشای محققان معارف الهی است.‏ در فقه صاحب کتب ارزشمندی چون الروضه البهیه و مسالک الافهام می باشد .کتاب الروضه البهیه شهید ثانی سال‌ها از متون درسی فقه به شمار می‌آید. طی سالیان طولانی در حوزه های علمیه و دانشگاهها در سطوح مختلف مورد توجه بوده است. بدین منظور کتاب الروضه البهیه و مسالک الافهام را مبنا قرار می دهیم. در این تحقیق رئوس اصلی ، فقه معاملات می باشد که به دلیل انسجام و پیوستگی مطالب این تحقیق را از بخش های دیگر فقهی بی نیاز نمی کند .

سوال های اصلی تحقیق
– نیاز به علم اصول با توجه به مباحث فقه، شرایط زمانی، استعداد و ویژگی های فقه شهید ثانی چگونه تعریف شده است ؟
– استعداد و ویژگی های فقه شهید ثانی در رابطه با علم قواعد فقه چیست ؟
– محدوده کاربرد علم رجال در فقه شهید ثانی چه میزان است ؟
– شهید ثانی در فقه صاحب نظر و مبتکر است ؟
2- پیشینه تحقیق
موضوع رساله حاضر مبانی فقهی شهید ثانی در معاملات است . با توجه به جستجو های انجام گرفته پایان نامه ای توسط محمدرضا موسویان، در موضوع حکومت اسلامی در اندیشه سیاسی شهید ثانی پایان نامه کارشناسی ارشد موسسه آموزش عالی باقرالعلوم (ع ) مورد بررسی قرار گرفته است اما پایان نامه ای در مورد مبانی فقهی شهید ثانی در معاملات موجود نمی باشد.

3- ضرورت و اهداف تحقیق
بررسی و ارزیابی مبانی فقهی شهید ثانی و فراهم کردن زمینه های علمی برای پاسخگویی به مطالب زیر می باشد :
– میزان نیاز به علم اصول با توجه به مباحث فقه، شرایط زمانی، استعداد و ویژگی های فقه شهید ثانیروشن گردد .
– استعداد و ویژگی های فقه شهید ثانی در رابطه با علم قواعد فقه بیان شود .
– محدوده کاربرد علم رجال در فقه شهید ثانی آ شکار گردد .
– نوآورهای شهید ثانی در فقه کشف و ارائه شود.
این رساله با بررسی شیوه استدلالی شهید ثانی و تحلیل مبانی فقهی می تواند در راستای دانش افزویی دانش پژوهان در گرایش فقه و حقوق مراکز علمی، اعم از حوزه و دانشگاه، موثر واقع شود .

4- فرضیه های تحقیق
آنچه تحقیق در صدد بررسی آن است در قالب فرضیات زیر خواهد بود :
– میزان نیاز به علم اصول با توجه به مباحث فقه و شرایط زمانی و استعداد های فقه شهید ثانی گسترده است که به شکل قاعده مند ارائه شده است .
– استعداد و ویژگی های فقه شهید ثانی در رابطه با علم قواعد فقه، پویا و هماهنگ با دانش اصول و کاربردی تر از آن مشاهده می شود .
– شهید ثانی در دانش فقه نوآور و صاحب نظر محسوب می شود .

5 – روش تحقیق
این تحقیق بر اساس بررسی و تحلیل مبانی فقهی شهید ثانی با تاکید بر فقه معاملات به روش فیش برداری و تحلیل علمی داده ها مورد پژوهش قرار می گیرد .

بخش دوم : مروری بر زندگی شهید ثانی

شیخ زین ‌الدین ‌بن نور الدین، مشهور به شهید ثانی، از فقهای نامدار شیعه امامیه است . وی در قرن دهم هجری حوزه فقاهت شیعه را با تلاش های علمی خود رونق بخشید. در روز سه‌شنبه سیزدهم شوال سال911 هـجری- قمری در روستای جبع چشم به جهان گشود. جُبَع یا جُباع روستایی کوهستانی در « جبل عامل » از مناطق جنوب لبنان بوده که از دیرباز مردمانش دوستدار اهل بیت پیامبر (ص) بوده و افتخار تشیع داشته‌اند1.

1خاندان شهید ثانی
شهید زین‌الدین فرزند شیخ نورالدین، علی‌ بن احمد بن ‌محمد بن علی بن جمال‌الدین بن تقی ‌بن صالح‌ بن مشرف ‌بن عاملی جُبَعی بوده است. پدرش شیخ نورالدین علی، معروف به « ابن الحجه » یا « الحاجه » در شمار بزرگان عصر خویش به حساب می‌آمد و اجدادش، در عداد عالمان قرار داشتند. نیای اعلای او « شیخ صالح‌ بن ‌مشرف » از شاگردان علامه حلی بود و از آن جا که این نسل در طول اعصار زنجیره دانش اسلامی و شیعی را استمرار بخشیده بودند « سلسله ‌الذهب » نامیده می‌شدند. این سلسله علمی و معنوی در نسل‌های پس از شهید ثانی نیز ادامه یافت و حلقه‌های چندی بر آن افزوده شد چنان که در میان فرزندان و نوادگان او از شیخ حسن صاحب « معالم‌الاصول » و سید محمد علی عاملی نوه دختری او صاحب کتاب « مدارک » می‌توان یاد کرد. چرا که آثار علمی آن دو چون شرح شهید ثانی بر اللمعه الدمشقیه تا عصر حاضر از آثار مورد توجه حوزه‌های علمیه بوده و هست. نسل پاکیزه شهید ثانی نه تنها خط فقاهت و دانش اسلامی و معرفت شیعی را ادامه دادند که خط شهادت را نیز استمرار بخشیدند چنان که شهید سید محمد باقر صدر، فقیه و عالم مبرز امامی و خواهر مجتهد و با فضیلت او شهید « بنت الهدی » و عالم مبارز و روشن‌اندیش « امام موسی صدر » از مبارزان و مصلحان نسل اویند2.
2- زندگی علمی شهید ثانی
شهید ثانی در طفولیت ابتدا روخوانی قرآن را فراگرفت و سپس در آغاز نوجوانی ادبیات عرب را نزد پدرش « علی ‌بن ‌احمد عاملی » فراگرفت و با فراگیری مختصرالنافع و اللمعه الدمشقیه شاگردی خود را نزد پدر ادامه داد تا این که در سال 925 هـ.ق پدرش چشم از جهان فروبست .
اولین سفر علمی وی هجرت به روستای « میس » و فراگیری کتاب‌های شرایع محقق، ارشاد علامه ، قواعد شهید اول، نزد شوهرخاله خود، شیخ علی ‌بن عبدالعالی، در طول هشت سال اقامت در آنجا بود. دومین سفر علمی شهید ثانی به « کرک نوح » در اواخر سال 933 هـ .ق بود وی برای تکمیل معلومات خود نزد « سید بدرالدین حسن‌ بن جعفر اعرجی » هجرت نمود . سومین سفر علمی وی سفر به « دمشق » در سال 937 بود که با درک محضر شمس‌الدین محمد مکی هم نام شهید اول در زمینه کتاب « الموجز » و « غایه القصد فی معرفه الفصد » که درباره طب نگاشته شده بود و نیز قسمتی از کتاب « حکمه الاشراق » سهروردی دانش آموزی نمود . در سال 938 به وطن بازگشت و تا سال 945 هـ .ق در آنجا به تدریس و تحقیق اشتغال داشت . سفرچهارم وی هجرت مجدد به دمشق در سال 945 است که برای آشنایی نزدیک با مباحث حوزه اهل سنت و قرائت بخش‌هایی از صحیح بخاری و صحیح مسلم نزد شیخ شمس‌الدین محمد بن طولون دمشقی حنفی که در نهایت به اجازه روایت این دو اثر نایل گردید، سفر نمود . پنجمین سفر شهید ثانی سفر به مصر و ملاقات با شیخ محی‌الدین، عبدالقادر در شهر غزه و مناظره با وی در زمینه مباحث علمی و دریافت اجازه تمام از او بود. سفر ششم به بیت‌المقدس در سن سی و هفت سالگی است که به قرائت بخشی از صحیحین نزد « شیخ شمس‌الدین بن ابی‌اللطیف مقدسی » و دریافت اجازه تمام از وی انجامید. هفتمین سفر شهید ثانی سفرهای متعدد دیگری که بیشتر جنبه زیارتی و یا آگاهی اجتماعی و سیاسی داشت هر چند دستاوردهای علمی و اجتماعی و چه بسا سیاسی‌ای را به همراه می‌آورد مثل سفر به حجاز و تشرف به حج و سفر به عراق و ترکیه و قسطنطنیه که البته در سفر اخیر هجده روز را در گمنامی می‌زیست، طی این مدت کتابی را مشتمل بر ده موضوع تدوین کرد و در اختیار قاضی عسکر روم به نام محمد بن قطب الدین قرار داد3
هشتمین سفر علمی شهید ثانی هجرت به بعلبک و پنج سال توقف در آن جا و بر عهده گرفتن مسئولیت اداره حوزه علمی آن سامان در این مدت شهید ثانی شهرت و مرجعیت یافت و حتی پیروان سایر مذاهب اسلامی از اهل سنت نیز برای آگاهی از تکالیف شرعی خود به او مراجعه می‌کردند و بر طبق فقه خویش پاسخ می‌یافتند. شهید ثانی در این زندگی علمی پرتلاش توانسته بود در سن سی و سه سالگی به مقام اجتهاد دست یابد.

3- استادان و شاگردان شهید ثانی
شهید ثانی طی هجرت علمی خود نزد بیست و پنج نفر از عالمان و فقیهان توفیق حضور یافته و از هر کدام بهره‌ای برده بود. این تعداد شامل همه عالمانی است که وی آنان را درک کرده است چه امامی چه عامی نام برخی از آنان در زندگی علمی شهید آورده شده عبارتند از : پدرش احمد عاملی جُبَعی ، شیخ علی ‌بن عبدالعالی مَیسی ، شیخ محمد بن مکی ، سید حسن‌ بن جعفر کرکی ، شیخ احمد بن جابر ، شمس‌الدین بن طولون ، شیخ ابوالحسن بکری ، شیخ شمس‌الدین. شاگردان وی بسیارند از آن جمله سید نورالدین علی عاملی جبعی، سید علی حسینی عاملی جزینی، شیخ حسن‌ بن عبدالصمد حارثی محمد بن حسین، ملقب به حر عاملی جد پدری صاحب وسایل‌الشیعه ، بهاءالدین محمد بن علی عودی معروف به ابن عودی1 .

4- آثار علمی شهید ثانی
شهید ثانی در شمار عالمان پراثر و پرتلاش امامی قرار دارد به گواه ابن عودی دو هزار کتاب از شهید به جای مانده است که دویست تای آن ها به خط وی می باشد. شهید ثانی در عمر کوتاه نجاه و چهار ساله اما با برکت خویش توانسته است در موضوعات مختلف از خود تالیفات گران قدر به یادگار گذارد . متاسفانه امروز عمده آثار شهید از بین رفته اما برخی از آثار وی که در دسترس قرار دارد عبارتند از :
– تمهید القواعد الاصولیه و العربیه لتفریع قواعد الاحکام الشرعیه : این کتاب به تحقیق مکتب الاعلام الاسلامی، فرع خراسان در سال1416ﻫ/1374 ش. به چاپ رسیده است .
– حاشیه الارشاد : به تحقیق رضا مختاری و دیگران در مرکز الابحاث و الدراسات الاسلامیه قم ، اولین بار در سال 1414-1421 به چاپ رسیده است .
– حاشیه شرائع الاسلام : به تحقیق مرکز الابحاث و الدراسات الاسلامیه اولین بار در سال 1380 ش منتشر شده است .
– حاشیه المختصر النافع : به تحقیق مرکز الابحاث و الدرسات الاسلامیه اولین بار در سال 1422ق به چاپ رسیده است .
– رسائل الشهید الثانی : به تحقیق مرکز الابحاث و الدراسات الاسلامیه اولین بار در سال 1421 ـ 1422 ﻫ به چاپ رسیده است .
– روض الجنان فی شرح ارشاد الاذهان : به تحقیق مرکز الابحاث و الدراسات الاسلامیه اولین باردر سال 1422 ﻫ -1380 ش به چاپ رسیده است .
– الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه : به تحقیق و نشر مجمع الفکر الاسلامی اولین بار در سال 1422 ﻫ / 1382 ش به چاپ رسیده است .
– شرح البدایه المطبوع باسم الرعایه لحال البدایه فی علم الدرایه : به تحقیق گروه احیاء التراث الاسلامی ـ مرکز الابحاث و الدرسات الاسلامیه اولین بار در سال 1421ﻫ/1381ش منتشر شده است .
– فوائد القواعد : به تحقیق مرکز الابحاث و الدراسات الاسلامیه برای اولین بار در سال 1378ش منتشر شده است .
– الفوائد الملیه لشرح الرساله النفلیه : به تحقیق مرکز الابحاث و الدراسات الاسلامیه برای اولین بار در سال 1420/1378 ش به چاپ رسیده است .
– الفوائد الملیه لشرح الرساله النفلیه : به تحقیق مرکز الابحاث و الدراسات الاسلامیه برای اولین بار در سال 1420/1378 ش به چاپ رسیده است .
– الفوائد الملیه لشرح الرساله النفلیه : به تحقیق مرکز الابحاث و الدراسات الاسلامیه برای اولین بار در سال 1420/1378 ش به چاپ رسیده است .
– مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام : به تحقیق و نشر موسسه المعارف الاسلامیه برای اولین بار در سال 1413 – 1419 به چاپ رسیده است .
– منیه المرید فی ادب المفید و المستفید : به تحقیق رضا مختاری برای اولین بار مکتب الاعلام الاسلامی در سال 1409 ﻫ / 1368 ش منتشر شده است .
– حقایق الایمان : به تحقیق مرکز الابحاث و الدراسات الاسلامیه برای اولین بار در سال 1420/1378ش به چاپ رسیده است .

5- شهادت
وی علاوه بر جایگاه علمی از مقامی معنوی برخوردار بود چنان که برخی او را در رتبه پس از معصوم یاد کرده‌اند. نفوذ او در میان مسلمانان ـ امامیه ، عامه ـ سبب شد تا برخی مخالفان نزد سلطان عثمانی از او بد گویند و او را عامل جذب مسلمانان به باورهای شیعه معرفی کنند بدین سبب سلطان عثمانی، دستور جلب او – که در سفر حج بود – صادر کرد ماموران او را پس از نماز عصر در مسجدالحرام دستگیر کرده و به سمت استانبول به حرکت درآوردند اما در میان راه در روز جمعه ماه رجب سال 966 هـ .ق مامور متعصب عثمانی وی را به شهادت رسانید4. سلام بر او و همه آنان که در راه ایمان جان باختند .

فصل اول

مبانی اجتهادی شهید ثانی

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

بخش اول : اصول فقه از منظر شهید ثانی
مبانی اجتهادی شهید ثانی در فقه معاملات بر دو بخش علم اصول فقه و علم رجال تقسیم می شود .

مبحث اول : بیان مبانی اصولی شهید ثانی

در این بحث به بیان مبانی فقهی شهید ثانی در زمینه علم اصول می پردازیم تا میزان نیاز به علم اصول، با توجه به مباحث فقه، شرایط زمانی، استعداد و ویژگی های فقه شهید ثانی روشن شود .

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

1- حقیقت شرعیه
از منظر شهید ثانی حقیقت در برابر مجاز بر سه قسم است حقیقت لغویه، حقیقت عرفیه، حقیقت شرعیه5. ازدیدگاه وی نقل الفاظ از معانی لغوی به معانی شرعی در زمان شارع مقدس تحقق پذیرفته است در نتیجه حقیقت شرعیه ثابت است. هرگاه شک شود به ترتیب، بر حقیقت شرعیه، حقیقت عرفیه ودر مرتبه آخر برحقیقت لغویه حمل می شود6.

2- مشتق
از منظر وی مشتق، حقیقت است هم در مورد کسی یا چیزی که در حال حاضر متلبس به مبداء است و هم در مورد کسی یا چیزی که در گذشته متلبس به مبداء بوده و مبداء اشتقاق از او سپری شده است7 ادله این دیدگاه تبادر و عدم صحت سلب است8.
3- صحیح و اعم
از منظر شهید ثانی الفاظ عبادات و معاملات برای صحیح وضع شده اند نه برای صحیح و اعم9 ادله این دیدگاه، تبادر، صحت سلب است10.

4- اوامر
از منظر وی ماده امر و مشتقات حقیقتا بر طلب فعل وضع شده اند و طلب با اشاره و قرائن مفهمه، امر حقیقی محسوب نمی شود. لفظ امر برای وجوب و ندب وضع شده به خلاف صیغه افعل که حقیقتا تنها در وجوب وضع شده است11 لفظ امر به معنای طلب وضع شده است برای اعم از طلب وجوبی و طلب استحبابی. از دیدگاه شهید ثانی و مشهور اصولیون، صیغه امرتنها برای وجوب وضع شده است اگر قرینه ای بر خلاف آن وجود نداشته باشد12. اگر مکلف صرف نظر از امر،علاقه به انجام ماموربه دارد صیغه امر در چنین موردی دلالت بر وجوب نمی کند زیرا هدف از واجب کردن مامور عبارتست از بعث و تحریک کردن مکلف در جهت تحقق امر و فرض این است که چنین تحریکی فی نفسه هست از جمله فروعی که بر این قاعده مترتب می شود این که اگر شخصی فی نفسه رغبت شدید به ازدواج دارد،وجوب ازدواج در حق او لغو است13 . ظهور امر پس از تحریم دلالت بر وجوب می کند زیرا امر،وجوب را می رساند و حرمت آن را دفع می کند14. صیغه امر نه دلالت بر مره دارد و نه دلالت بر تکرار مگر به وسیله قرینه پس تنها بر طلب دلالت دارد زیرا صیغه امر تنها بر طلب نفس طبیعت از آن جهت که طبیعت است از حیث هی هی دلالت می کند15. هرگاه صیغه امر به صورت مطلق باشد اگر گفتیم دلالت بر تکرار می کند باید بگوییم دلالت بر فور نیز دارد و اگر امرِ مطلق را دلالت کننده بر تکرار ندانستیم دلالت کننده بر فور یا تاخیر نیز نخواهیم دانست بلکه در این صورت تنها بر خواستن فعل و کاری دلالت می کند که امر بدان تعلق گرفته است و فوریت و تاخیر فقط از طریق قرینه های خاص خود فهمیده می شود16.

5- نواهی
از منظر شهید ثانی ماده نهی بر لزوم ترک فعل دلالت دارد و به حکم وضع بر این معنا دلالت دارد و لفظ نهی بر حرمت و کراهت اطلاق می شود17 . صیغه نهی هرگاه خالی از قرائن باشد تنها بر حرمت حمل می شود. از منظر وی نهی دلالت بر تکرار و فور دارد و فرق بین نهی و امر واضح است18 پس باید بگوییم نهی بر فوریت دلالت خواهد داشت زیرا دوام مستلزم فوریت است و هرکس که تکرار را نفی کند فوریت را نیز نفی خواهد کرد19. نهی در عبادت، تباه کننده عبادت است هرچند نهی به وصفی که خارج از ذات عبادت است، تعلق گرفته باشد. در غیر عبادات در صورتی که خود ماهیت مورد نهی قرار گرفته باشد فاسد کننده است نه امری که خارج از حقیقت است بنابر این بیعی که مشتمل بر ربا است فاسد می باشد اما بیع در وقت نماز جمعه صحیح است چون در مورد اول از عین حقیقت بیع نهی شده و در مورد دوم از وصفی که خارج از حقیقت آن است نهی شده است20.

6- مفاهیم
از منظر شهید ثانی مفهوم به دو نوع مفهوم موافقت – فحوی خطاب و لحن خطاب- و مفهوم مخالفت یادلیل خطاب تقسیم می شود. در حجیت داشتن مفهوم موافقت هیچ نزاعی نیست و به عقیده تمامی اصولی ها حجت است زیرا حکم در مسکوت، اولی تر از منطوق است21. وی در بحث حجیت مفهوم شرط و وصف پس ازبیان اقوال در تمهید القواعد معتقد است در مفهوم شرط و وصف فرقی در حجیت و عدم حجیت نیست یا هردو حجت اند یا هر دو حجت نیستند22. اما در الروضه البهیه میان این دو مفهوم در حجیت و عدم حجیت تفاوت قائل شده مفهوم وصف را فاقد حجت می داند اما مفهوم شرط را حجت می داند23. مفهوم لقب نزد اکثر اصولیون حجت نیست در نتیجه خود موضوع هیچ دلالتی ندارد بر این که حکم بر این عنوان معلق شده است.اگر مفهوم لقب حجت باشد مانند این که محمد رسول الله است پس بر نفی رسالتِ رسولان، به غیر ایشان دلالت دارد و این معنا کفر است24.پس کلام ظهور در انحصار حکم برای این عنوان ندارد. وی دیدگاه خود را درمورد مفهوم عدد با یاد کرد مثالی از قرآن کریم بازگو می گوید ؛ مفهوم عدد را جمعی از اندیشمندان اصول حجت دانسته به این استدلال که آن گاه که آیه نازل شد « اگر هفتاد مرتبه برای آنان استغفار کنی، خداوند آنان را نمی بخشد »25 پیامبر (ص) فرمودند « سوگند به خدا من بیشتر از هفتاد بار استغفار خواهم کرد » این نشانگر حجیت مفهوم عدد و وصف است اما اهل تحقیق بر این نظرند که مفهوم عدد و وصف حجیت ندارد مگر این که قرینه ای درکار باشد26 .

7- عموم و خصوص
از منظر شهید ثانی و بیشتر اصولیون در لغت عرب برای عموم، صیغه های خاصی وضع شده است. مانند « کل، جمیع، اجمع، سائر، من، ما شرطیه یا استفهامیه »27 افاده عموم می کنند. اگر جمع اضافه شود یا محلی به ال باشد و برای عهد نباشد، بر عموم دلالت دارد. در مقام شک هرگاه احتمال دهیم ال برای عهد است یا ال جنس یا عموم بر عهد حمل می شود زیرا اصل برائت از زائد است .پس هنگام شک بین اقل و اکثر به اقل که یقینی است عمل می شود28 .
اگرجمع مضاف نباشد و ال بر آن داخل نشود اقل جمع سه تا است29. نکره در سیاق نفی، نکره در سیاق شرط دلالت بر عمومیت دارند . نکره در سیاق اثبات اگر برای امتنان باشد دلالت بر عمومیت دارند زیرا امتنان با عمومیت سازگار است30. هنگامی که لفظ کل اطلاق می شود دلالت بر تفصیل می کند پس ثبوت حکم برای هر یک از افراد تحت عام است اما گاهی نیز با وجود قرینه بر کل مجموعی دلالت می کند31 .
از منظر شهید ثانی چیزی قابلیت تخصیص دارد که یک حکم برای متعدد از جهت لفظ یا معنا ثابت شده باشد عموم یا لفظی است یا معنوی، تخصیص از جهت معنا مانند تخصیص علت، تخصیص مفهوم موافق، تخصیص مفهوم مخالف. در موردتخصیص علت بعضی از اصولیون آن را جایز دانسته اما اکثر اصولیون آن را جایز نمی دانند. از جمله نمونه فقهی تخصیص علت، بیع عرایاست . شارع از بیع رطب به خرمای خشک نهی کرده و آن علت عبارتست از کم شدن وزن خرمای تر به هنگام خشک شدن، در حالی که این علت نیز به عینه در بیع عرایا موجود است اما اجماع فقها وجود دارد بر این که بیع عرایا جایز است پس این علت در بیع عرایا و غیر آن عمومیت دارد اما این عموم تعلیل تخصیص خورده است32. در نتیجه اجماع دلیل تخصیص است .
تخصیص مفهوم موافق؛ آیه شریفه « … فَلاَ تَقُل لَّهُمَآ أُفٍّ … »33به وسیله منطوق بر حرمت تافیف دلالت می کند و بوسیله مفهوم موافق بر حرمت ضرب و سایر آذار دلالت دارد در نتیجه مفهوم موافق به عموم خود بر حرمت تمامی آزار و اذیت ها دلالت می کند اما اگر پدری به دلیل ندادن نفقه فرزندش حبس شود این حبس جایز است اگرچه باعث اذیت پدر می شود .پس عموم مفهوم موافق تخصیص خورده است34. مخصص بر دو قسم لفظی و معنوی تقسیم می شود.

مخصص لفظی بر هشت قسم شرط35، صفت، غایت، حال36، تمییز37، زمان، مکان و استثناء تقسیم پذیر است . ازنظر وی استثناء چیزی است که اخراج به الا و نحو آن است .در این جا الایی مد نظر است که وصفی نباشد38. استثناء در عدد معین و غیر معین جایز است39. در استثناء شرط است که مستثنی منه به مستثنی متصل باشد البته منظور از اتصال، اتصال عادی است یعنی بین مستثنی منه و مستثنی فاصله زیاد یا سکوت طولانی نباشد. مستثنی نباید در اول کلام مقدم شود زیرا معنای آن برعکس می شود40. استثناء منقطع صحیح است البته از باب مجاز به این مورد استثناء گویند در نتیجه هرگاه شک شود در این که آیا این مورداستثناء متصل است یا استثناء منقطع، بر متصل حمل می شود زیرا متصل حقیقت و منقطع مجاز است در نتیجه تا جایی که امکان دارد لفظ بر حقیقت حمل می شود استثناء مجهول باطل است41.
مخصص معنوی یا عقلی42بر شش قسم است ؛ تخصیص به نیت، تخصیص به عرف شرعی، تخصیص به عرف استعمالی یا قرینه43، تخصیص به عادت44، تخصیص به شاهد حال45، تخصیص به اجماع46. از منظر شهیدثانی خبر واحد عموم قرآن را تخصیص می زند47. هرگاه عام و خاص با یکدیگر تعارض کنند و معلوم نباشد که تاریخ کدام مقدم است، تا جایی که امکان دارد بین دو دلیل جمع می شود تا به هر دو دلیل عمل کرده باشیم . این مبنا شهید در فقه تحت عنوان « الجمع مهما امکن اولی من طرح » بیان شده است. در نتیجه با مقدم داشتن خاص، دیگر نیازی نیست که تاریخ تقدم و تاخر دلیل ها دانسته شود48. هرگاه لفظی بیان شود در حالی که افاده عموم می کند اما این لفظ به دلیل واقعه ای بیان شده باشد، در این جا به عموم لفظ تمسک می شود و خصوصیت مورد نمی تواند مخصص باشد. همین طور است درسبب عام و لفظ خاص باز آنچه معتبر است لفظ است49 .

8- مطلق و مقید
از منظر شهیدثانی مهمترین شباهت و تفاوت عام و مطلق بدین قرار است : مطلق مانند عام بر تمامی افرادش حمل می شود تا این که مقیدی ذکر شود. مطلق و عام هر دو در حکم مشترک اند اما عام به اعتبار تعداد و افراد بر عموم دلالت می کند و مطلق به اعتبار ماهیت من حیث هی دلالت بر عموم دارد . مطلق نه قید وحدت دارد نه قید تعدد در حالی که عام به شرط شی ( تعدد ) است در حالی که مطلق لا به شرط شی ( نه تعدد، نه وحدت ) است50. اگر مقیدی وارد شود بین دو دلیل جمع می کنیم در نتیجه مطلق حمل بر مقید می شود تا به هر دو دلیل عمل کرده باشیم51. اگر بین دو دلیل متعارض رابطه عموم خصوص من وجه برقرار باشد در این صورت هر یک را به دیگری مقید می کنیم مانند حدیث نبوی « خلق الله الماء طهورالاینجسه شیء الا ما غیر لونه او طعمه او ریحه »52 و حدیث نبوی « اذا بلغ الماء کرا لم یحمل خبثا »53 حدیث اول از جهت مقدار مطلق است و از جهت اوصاف مقید است و حدیث دوم از جهت مقدار مقید است و از جهت اوصاف مطلق است. پس حدیث اول به کر بودن تقیید می شود و حدیث دوم به تغییر نکردن یکی از اوصاف سه گانه قید می خورد. از منظر وی تمام تقسیمات مخصص برای مقیید جاری است و تقیید مطلق همانند تخصیص عام بر دو قسم لفظی و معنوی است54.

9- مجمل و مبین
از منظر شهیدثانی اجمال در فعل یا در لفظ است. اجمال در لفظ نیز بر دو قسم مفرد و مرکب است. مبین به دو قسم تقسیم می شود :
– نص : آن لفظی است که جز یک معنا احتمال معنای دیگری برای آن نباشد .
– ظاهر : آن لفظی است که دلالت آن ظنی است و ظاهر آن قابل تاویل است55.

10- تاخیر بیان از وقت حاجت
از دیدگاه وی در عدم جواز تاخیر بیان از وقت حاجت اختلافی بین اصولیون وجود ندارد و جملگی از آن منع کرده اند زیرا تکلیف به ما لایطاق منع شده است . بیشتر اصولیون تاخیر بیان از وقت خطاب را نیز جایز دانسته اند56 .

11- مباحث ادله

دسته بندی : پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید