4) شجاعت16
ب– مقام علمی امام سجاد17
3) اوضاع و احوال عصر امام سجاد19
گفتار سوم: وظایف و مسؤلیت‌های کلی امامان شیعه23
الف) تبلیغ و تفسیر دین23
ب ) حفظ شریعت24
ج) کوشش برای تشکیل حکومت اسلامی25
فصل دوم: انحرافات اعتقادی و نقش مبارزاتی حضرت سجاد علیه آن28
گفتار اول: غلو30
1. غلو چیست؟30
2. غلو در قرآن30
الف) سوره مبارکه نساء آیه 17130
ب) سوره مبارکه مائده آیه 7731
3. غلو در روایات32
4. غلو در علم فرقه شناسی اسلامی33
5. فرقه‌های غلات در زمان امام سجاد34
الف) علل پدید آمدن غلات منتسب به شیعه34
ب) بعضی از عقاید غالیان35
1. کیسانیه36
2. مختاریه37
3. هاشمیه38
6. ایستادگی امام سجاد در برابر غالیان38
گفتار دوم: جبرگرایی40
1. تاریخچه جبرگرایی40
2. مبارزه امام سجاد با جبرگرایی41
3. مبارزه امام سجاد با عالمان وابسته به حکومت43
برخورد حضرت با زهری44
گفتار سوم: تشبیه و تجسیم(مشبهه)46
1. عقیده به تشبیه46
2- نقش امام سجاد در مقابله با مشبهه47
گفتار چهارم: تفکر مرجئه50
1. معرفی مرجئه50
2. تاریخ و پیدایش مرجئه50
3. خطای مرجئه51
4. نقش امام سجاد در مقابله با اندیشه مرجئه52
گفتارپنجم: تصوف و عرفان‌های کاذب54
1-تعریف تصوف54
2.تاریخ پیدایش صوفیگری54
3. نقش امام سجاد در مقابله با متصوفه و زاهد نمایان55
فصل سوم: انحرافات فرهنگی اخلاقی و نقش مبارزاتی حضرت سجاد علیه آن58
گفتار اول: فاصله گرفتن جامعه از اهل بیت59
1.معرفی و تثبیت مسئله ی امامت در جامعه60
الف) از طریق قرآن60
ب) از طریق سخنان پندگونه برای مردم62
ج) از طریق دعا62
1. دعای امام سجاد درروز عرفه62
2.تأکید بر تعبیر «صلوات» به صورت کامل در دعاهای امام سجاد63

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

د) از طریق کرامات و خبر دادن از امور غیبی64
2. زنده نگه داشتن یاد و خاطره عاشورا؛65
گفتار دوم: گسترش فساد و بی بند و باری‌های اخلاقی در جامعه؛67
1. پند و ارشاد امت69
2. کادرسازی و نیرو سازی71
3. عبادت و مناجات‌های امام سجاد74
گفتار سوم: گسترش و رواج جهل و نادانی در بین مردم77
فصل چهارم: انحرافات سیاسی اجتماعی و نقش مبارزاتی حضرت سجاد علیه آن80
گفتار اول: زمامداران عصر امام سجاد و مقابله حضرت با آنها81
1. یزید بن معاویه و موضعگیری حضرت سجاد نسبت به او81
2. عبدالملک بن مروان و موضعگیری حضرت سجاد نسبت به او84

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

3. ولیدبن عبدالملک و موضعگیری حضرت سجاد نسبت به آن88
4. عبدالله بن زبیر و موضعگیری حضرت نسبت به او89
گفتار دوم: قیامهای عصر امام سجاد و موضعگیری حضرت نسبت به آنها91
1. قیام مردم مدینه ( واقعه حّره 63 ه. ق)91
2. قیام توابین ( 61-65 ه. ق)94
رابطه امام سجاد با توابین و موضع حضرت نسبت به آن95
3. قیام مختار (66-67 ه ق)96
موضع امام سجاد در برابرقیام مختار98
4. ارزیابی کلی موضعگیری امام سجاد در مقابل با قیامها و شورشها98
نتیجهگیری103
فهرست منابع و مآخذ107

مقدمه
انسان، موجودی است که همواره در زندگی به دنبال رسیدن به قله کمال انسانیت است. او برای رسیدن به‌این هدف بزرگ به طور یقیین نیاز به یک الگو ومرشد دارد؛ زیرا در این راه ممکن است افرادی یا گروههایی باشند که مانع رسیدن خود ودیگران به کمال حقیقی بشوند وانسانهای زیادی را دراین راه دچار انحراف وتحریف بکنند. ازاین رو ما براین باوریم که امامان شیعه، بهترین رهبر وشیوه ی آنان بهترین الگو، برای انسانهای جوینده کمال است؛ خواه در زمینه فکری، خواه درزمینه عبادی و اخلاقی و خواه اجتماعی وسیاسی باشد. آنان شیوه‌های متفکرانه، سیاستمدارانه وحکیمانه‌ای که هیچ گونه خطا واشتباهی درآن راه ندارد را اتخاذ می‌کنند؛ که یکی ازاین امامان معصوم امام سجاد است متاسفانه تا کنون بسیاری از محققان تنها به یکی از ابعاد شخصیت آن حضرت پرداخته‌اند یعنی به بعد زهد وعبادت، وبقیه ی ابعاد زندگی امام را کمتر مطرح کرده‌اند در حالی که امام سجاد فقط در زمینه عبادت مقتدا نیست؛ بلکه افزون برآن در زمینه‌های مختلف فردی، اجتماعی، سیاسی، اخلاقی وعلمی سرآمد و مقتدا است؛ که شایسته است گویندگان ونویسندگان به بررسی همه ابعاد شخصیتی او بپردازند.
یکی از اجحاف‌هایی که در حق حضرت شده آن است که اورا به عنوان رهبری معرفی کرده‌اند که از سیاست و جامعه کناره گیری کرده وتنها به عبادت ونیایش پرداخته است، درحالی که همه امامان ما وازآن جمله امام سجاد درمقابله با انحرافات جامعه، فعالیتهایی هدفمند واثر گذارداشته‌اند، لکن شیوه مبارزاتی هر کدام از آن‌ها، متناسب با اوضاع واحوال عصر خود متفاوت بوده است.
در این نوشتار سعی شده است نگاه جدیدی به شیوه‌های مبارزاتی امام سجاد در مقابله با انحرافاتی که در نگرش وفکر مردم اثر گذار است پرداخته شود و با بررسی ابعاد انحرافات فکری در جامعه، روش مقابله حضرت با هر کدام از این انحرافات، بیان شود.
تعریف مسأله
یکی ازوظایف مهم ائمه اطهار مبارزه با انحرافات فکری وپاسخگویی به شبهات عصر خود بوده است. دوره‌ای هم که امام سجاد درآن زندگی می‌کرد دورانی بود که ارزشهای دینی دستخوش تحریف وتغییر امویان قرارگرفته بود ویا به فراخوراتفاقات انحراف‌هایی در بین مردم صورت می‌گرفت که‌این انحرافات درحوزه‌های مختلف علمی اعتقادی؛ فرهنگی اخلاقی وسیاسی اجتماعی شکل می‌گرفت لذا شناخت این انحرافات وشیوه‌های مبارزه با آن میتواند مارا در بررسی نقش امام سجاد در مقابل با انحرافات فکری کمک کند.
ازاین رو در این تحقیق کوشش شده است که به تبیین انحرافات زمان امام سجاد ونقش امام در مقابل با این انحرافات پرداخته شود.
پیشینه‌ی تحقیق

با مطالعه‌ای که در منابع کتابخانه‌ای (کتابخانه دیجیتال آستان قدس رضوی و مجلس شورای اسلامی وکتابخانه دارالتحقیق حوزه علمیه اهواز)وپایگاه‌های اینترنتی( سایت ایران داک؛ نورمگز؛ سازمان اسناد و کتابخانه ملی)و نرم افزارهای رایانه (نورالسیره؛ مکتبه اهل بیت؛ کتابخانه ائمه بقیع؛ سیره معصومین؛ تراجم ورجال)صورت گرفته نشان می‌دهد در خصوص نقش امام سجاد در مبارزه با انحرافات فکری عصرخود به صورت مستقل( کتاب؛ مقاله؛ پایان نامه)کارمشخصی وجود ندارد. ولی به شکل عام وبه صورت غیر مستقل در کتب مختلفی به آن پرداخته شده؛ که از جمله میتوان به‌این کتابها مراجعه نمود:
1-الاحتجاج: ابومنصوراحمد بن ابی طالب طبرسی از علمای بزرگ قرن ششم؛ مولف این کتاب میباشد. وی در مورد امام سجاد ابتدا احتجاج حضرت با یزید بن معاویه را آورده سپس احتجاج آن بزگوار را در بعضی از مسائل دینی بیان می‌کند ودر پایان؛ موعظه‌هایی ازحضرت را می‌آورد.
دیگر احتجاجات حضرت؛ احتجاج با محمد بن حنفیه در مساله امامت؛ حسن بصری؛ زُهری وثابت بنانی است.
2-تحلیلی از زندگانی امام سجاد: مولف این کتاب باقر شریف قرشی میباشد.این اثر اطلاعات ارزشمندی را درمورد ویژگی‌ها وخصوصیات رفتاری وروحی امام سجاد؛ عبادت‌ها؛ دانش‌ها؛ مواعظ وحکمت‌ها؛ تالیفات وشاگردان ویاران؛ همچنین درباره ی مسائل سیاسی واجتماعی عصر آن حضرت ارائه می‌دهد.کتاب مورد بحث ترجمه کتاب “حیاه الامام زین العابدین” میباشد که در سال‌های اخیر توسط محمدرضا عطائی ترجمه گردیده است.
3-جهاد الامام السجاد: نوشته سید محمد رضا حسینی جلالی.کتاب یاد شده با دو بحث مقدماتی درباره امامت آغاز گشته وپژوهش عمیقی در زندگانی فکری وسیاسی امام سجاد درپنج فصل ارائه میدهداین کتاب توسط موسی دانش ترجمه شده است.
4-حیات فکری وسیاسی امامان شیعه : تالیف رسول جعفریان؛ مولف در مقدمه کتاب خود با عنوان «اهل الییت» قسمت‌هایی از زندگانی سیاسی ومبارزاتی امامان معصوم را به صورت
فشرده بررسی کرده است.ضمناً در بخش مربوط به امام سجاد به نقش وفعالیت‌های حضرت در مقابل حکومت وانحرافات پرداخته است.
همچنین آقای جعفریان در کتاب«تاریخ خلفا» به فعالیت‌های امام سجاد در آن عصر اموی ومروانی پرداخته واوضاع واحوال آن زمان را به صورت مفصل ییان کرده است.
5-سیره پیشوایان: نوشته مهدی پیشوایی؛ مولف شرح زندگانی امام سجاد را با شناخت
مختصری از زندگانی حضرت آغاز کرده ودر ادامه؛ به ابعاد مختلف فعالیت‌ها ومبارزات حضرت می‌پردازد.
6-زندگانی علی بن الحسین؛ اثردکترسیدجعفرشهیدی
7-کتاب امام سجاد جهاد وامجاد؛ نوشته حسین حاج حسن
8-ترجمه جلد یازده بحارالانوار(زندگانی امام سجاد وامام باقر)؛ علامه محمد باقر مجلسی که توسط موسوی خسروی ترجمه گردیده است.
بقیه کتبی که در این زمینه به انحرافات واوضاع واحوال زمان حضرت پرداخته‌اند را انشاالله درآینده درفهرست منابع ذکر خواهیم کرد.
ضرورت تحقیق
ضرورت تحقیق درزمینه نقش امام سجاد درمقابل با انحرافات فکری عبارتند از:
1-نبود اثرمستقل دراین موضوع که به صورت اختصاصی به نقش امام درمبارزه با انحرافات فکری بپردازد.
2-وجود اظهار نظرها ودیدگاه‌های نادرست بعضی نویسندگان معاصر(شیعه؛ سنی)نسبت به کناره‌گیری وعدم اعتراض امام سجاد نسبت به خلفای اموی وحتی معرفی امام به عنوان مطیع ترین ومحبوب ترین افراد اهل بیت نزد دستگاه حاکم.
اهداف تحقیق
اهدافی که برای این تحقیق مد نظرنگارنده است عبارتنداز:
1-شناخت ابعاد مختلف زندگانی امام سجاد
2- ادای تکلیف بیان حقایق؛ دفاع از مکتب اهل بیت وزدودن ابهام‌هایی که نسبت به مواضع وسیره امام سجاد است از دیگر اهداف این تحقیق است.
3-شناخت انحرافات عصرامام سجاد
4-تبیین شیوه‌های مبارزاتی حضرت با انحرافات درحوزه‌های مختلف
سؤالات تحقیق
سؤال اصلی
نقش امام سجاد در مبارزه با انحرافات فکری عصر خود چه میباشد؟
سؤالات فرعی
1-اوضاع واحوال عصر امام سجاد چگونه بوده است؟
2-شیوه مبارزاتی حضرت سجاد درمقابل با انحرافات علمی اعتقادی چگونه بوده است؟
3- شیوه مبارزاتی حضرت سجاد درمقابل با انحرافات فرهنگی اخلاقی چگونه بوده است؟
4- شیوه مبارزاتی حضرت سجاد درمقابل با انحرافات سیاسی اجتماعی چگونه بوده است؟
فرضیه ها
1- عصری که امام سجاد درآن زندگی می‌کرد دورانی بود که ارزشهای دینی دستخوش تحریف وتغییر امویان قرارگرفته بود. آن دوران اوج اختناق وخفقان حکومت اموی ومروانی به حساب می‌آمد.
2-امام سجاد درزمینه انحرافات علمی اعتقادی به مبارزه وفعالیت با گروههای انحرافی از جمله غالیان؛ جبریه؛ مشبه؛ مرجئه و… پرداخته و با متصوفه وزاهد نمایان وعالمان درباری احتجاج کرده‌اند.
3-ایشان در زمینه انحرافات فرهنگی اخلاقی به مبارزه با قصاصین(قصه پردازان) پرداخته وهمچنین دراقدامات عبادی خویش با شیوه تعلیم مضامین بلند دعا ومناجات واهتمام به سه مساله مهم حج؛ حضور درنمازجمعه وجماعت وترویج ذکر صلوات نقش مهمی را دراین زمینه‌ایفا کردند.
4-امام درشیوه‌های مبارزاتی خود با انحرافات سیاسی اجتماعی به تصریح جایگاه امامان شیعه؛ اهتمام به امر به معروف ونهی از منکر؛ زنده نگه داشتن عاشورا؛ مقاومت ومقابله با حاکمان جور و افشا‌گری بر ضد امویان پرداخته‌اند.
ایشان موضع گیری متفاوتی در برابرجریانهای سیاسی؛ قیامها وشورشها دراین دوران داشتند.
روش انجام تحقیق
گرد آوری اطلاعات در این نوشتارکتابخانه ایست وهمچنین روش تحقیق؛تحلیلی وتوصیفی وبا بهره‌گیری ازروش اثبات عقلی ونقلی می‌باشد.
ساختار تحقیق
در فصل اول به بیان کلیات ومفاهیم و زندگی مختصر حضرت وهمچنین اوضاع واحوال عصر ایشان پرداخته شده است و در قسمت پایانی فصل اول به وظایف کلی امامان شیعه وبایستگی‌های آن‌ها نسبت به تحریفات وانحرافات اختصاص داده شده است.
در فصل دوم به انحرافات اعتقادی وگروه‌های انحراف فکری ونقش مبارزاتی حضرت علیه آن پرداخته شده است در این فصل به‌اندیشه‌های انحرافی عصر امام از جمله غلو، جبرگرایی، مشبه وتجسیم، اندیشه مرجئه وتصوف اشاره شده است.
در فصل سوم به انحرافات فرهنگی اخلاقی ونقش حضرت علیه‌این نوع انحرافات بیان شده است وانحرافاتی از جمله فاصله مردم از اهل بیت وامام معصوم وفسادهای اخلاقی وهمچنین گسترش جهل ونادانی در بین مردم اشاره شده است.
درفصل چهارم انحرافات سیاسی اجتماعی عصر امام سجاد ونقش ایشان بر علیه آن بررسی شده است که در قالب دو گفتار، یکی زمامداران عصر حضرت وموضع گیری‌های حکیمانه وخردمندانه وشجاعانه حضرت سجاد نسبت به آن‌ها ودیگری قیام‌ها وشورش‌های عصر حضرت وموضع گیری بجا وبه موقع ایشان نسبت به قیام ها بررسی شده است ودر پایان این نوشتار، نتایج بدست آمده از این پژوهش بیان شده است.
بدون شک دراین نوشتار، اشتباهات وکاستی‌های فراوانی وجود دارد که نگارنده بر آن‌ها آگاهی ندارد، متواضعانه، از تمام صاحبان علم واستادان فن، درس خواهم آموخت وامید وارم که مرا در فهم این کاستی‌ها وخطاها یاری کنند.

فصل اول
کلیات

گفتار اول: معنا شناسی
الف) واژه انحراف
1) معنای لغوی
انحراف از نظر لغوی به معنای خمشدن، کجشدن، کجرفتن و زاویهگرفتن میباشد.1
مثلا انحراف اخلاقی را میتوان به معنای دستکشیدن از کارهای خوب و کارهای ناشایست انجامدادن و همچنین انحراف فکری را میتوان به کجیاندیشه و عقیده و زاویهگرفتن از حق، معنا کرد.
2) معنای اصطلاحی
تفاوت «شرح لفظ» با «تعریف حقیقی» در ژرف کاوی معنای «واژه» است. «شرح لفظ» فقط پوسته ظاهری «واژه» را کنار میزند اما «تعریف» به «شناخت» میرساند. یعنی به ترسیم مرز «معنایی» برای یک «واژه» اقدام میکند به گونهای که مشخص شود اعضا و افراد مندرج در داخل حوزه «معنایی» شامل چه مواردی است و نیز چه مصداقهایی در خارج از حوزه «معنایی» قرار دارد.
با این وصف اگر «انحراف» به «عبور از هنجار» تعریف شود2 و «هنجار» را به معنای مقررات رسمی یا غیر رسمی که تعیین کننده رفتار در یک وضعیت مشخصاند، در نظر بگیریم3، ازاین رو میتوان معنای اصطلاحی «انحراف» را عبور و گذشتن از مقررات و معیارهای شرعی وعقلی دانست که آنچنان در بین جامعه پذیرفته شدهاند که در بعضی مواقع به ندرت متوجه وجود آن‌ها میشویم، مگر آنکه توسط شخصی یا گروهی شکسته بشوند.
ب) انواع انحراف
در بحث انواع انحرافات مقصود بر این نبوده که به سراغ تقسیمبندیهای مفصل جامعهشناسی و علوم اجتماعی برویم؛ بلکه غرض،از انواع انحرافات، انحراف در حوزهها و ابعاد مختلف یک جامعه میباشد، که میتوان انواع انحراف در حوزههای مختلف یک جامعه را به انحرافات اجتماعی سیاسی و انحرافات فرهنگی اخلاقی و انحرافات فکری عقیدتی تقسیم کرد که هر کدام از این انحرافات در بینش، نگرش و رفتار یک جامعه بسیار مؤثر میباشد.
در بعد انحرافات سیاسی اجتماعی اگر جامعه یا رهبران جامعه دچار کجرویهایی در این زمینه بشوند و از اصول و ارزشهای یک جامعه که میتواند توسط فردیا گروهی تدوین شده باشد، فاصله بگیرند بِالطبع در نگرش و فکر مردم آن جامعه هم تأثیر میگذارد و این مطلب بنا به حکم «الناس علی دین ملوکهم» میباشد.
و همچنین شبیه آن در انحرافات فرهنگی اخلاقی روی میدهد یعنی اگر جامعهای دچار بی مبالاتی فرهنگی و بیبندو باریهای اخلاقی بشود، به مرور زمان آن جامعه از ارزشهای دینی و عقیدتی خود زاویه می‌گیرد و این انحرافات در بینش و نگرش آن مردم اثرخواهد گذاشت.
در زمینه انحرافات عقیدتی میتوان گفت این انحرافات بیشترین تأثیر و مهمترین تأثیر را در فکر و بینش مردم میگذارد تا جایی که اشخاص حاضرند از جان و مال خود بگذرند و مصیبتها و شکنجهها را تحمل کنند ولی ذرهای از باورها و عقاید خود کوتاه نیایند تا آن عقاید در جامعه محقق بشود؛ حال آن باورها حق باشد و یا ناحق؛ از راه صحیح بدست آمده باشد و یا ناصحیح.
و این همان تاثیر عقیده واندیشه درنگرش ورفتار مردم می‌باشد.
گفتار دوم: آشنایی با امام سجاد و زمان ایشان
1) القاب، کنیهها، تاریخ و مکان ولادت حضرت
امام سجاد فرزند حسینبن علیبنابیطالب، امام سوم شیعیان و مادرش «شهربانویه»4 میباشد.
نام آن حضرت «علی»، کنیههای مشهورش «ابوالحسن» و «ابومحمد»5 و مشهورترین القابش «زینالعابدین»، «سجاد» و «ذوالثفنات» بود6
یکی از محققان درباره این لقبها مینویسد:
بیشتر کسانی که‌این لقبها را بدو دادهاند نه شیعه بودند و نه او را امام و منصوب از جانب خدا میدانستند، اما نمیتوانستند آنچه را در او میبینند نادیده بگیرند. هر یک از این لقبها نشاندهنده مرتبهای از کمال نفس، درجهای از ایمان، مرحله‌ای از تقوا و پایهای از اخلاص است و بیان دارنده اعتماد و اعتقاد مردم به دارنده این لقبهاست: سیدعابدان، پیشوای زاهدان، سیدالمتقین، منارالقانتین (چراغ شبزندهداران)، امام مؤمنان، زیور صالحان، دارای پیشانی پینهبسته چنانکه خواهید خواند او به حقیقت مظهر نمایان این صفتها بوده است، این گفتهای است که همگی برآن باورداشتند.7
آن بزرگوار بنا به قول مشهور در نیمه جمادیالاخر سال 38 هجری روز 5شنبه یا جمعه دیده به جهان گشود8
آن حضرت دو سال از دوران امامت امام علی، ده سال از امامت امام مجتبی و ده سال از امامت پدر بزرگوارش امام حسین را درک کرده و بعد از آن، به مدت 34 سال امامت و هدایت جامعه را برعهده داشته است9
همانطور که درباره زمان تولد حضرت اختلاف است، در مورد محل تولد حضرت نیز اختلاف است. بنابر گفته مشهور، شهر مدینه محل تولد حضرت سجاد بوده است10 اما بعضی محل تولد او را شهر کوفه میدانند11. به نظر میرسد قول اخیر به حقیقت نزدیکتر میباشد، چرا که امام علی همراه فرزندانش امام حسن و امام حسین از سال 36 هجری تا زمان شهادتش چهلم هجری در کوفه به سر میبردهاند لذا تولد امام سجاد ( بنا به مشهور: 38 ه ق) در مدینه نبوده است.
امام سجاد در محرم سال 61 ه ق در جریان قیام و شهادت پدرش حسین در سرزمین کربلا حضور داشت. پس از واقعه کربلا که امامت به او رسید، همراه دیگر اسیران کربلا به اسیری به کوفه و شام برده شد و پس از بازگشت از شام، در شهر مدینه اقامت گزید تا آن که در سال 95 ه ق به شهادت رسید و در قبرستان معروف «بقیع» در کنار قبر عمویش امام حسن به خاک سپرده شد12.
2) فضائل و مناقب امام سجاد
الف – خصوصیات اخلاقی امام سجاد
امامان معصوم خورشیدهای فروزان آسمان بشریتند. آنان به معنای واقعی کلمه، انسانهای کاملی هستند که در همه جهات اخلاقی، عبادی و علمی به اوج کمال رسیده و نمونه تجسم عینی قرآن هستند. در عصر خلافت جباران اموی که ارزشهای انسانی و فضایل اخلاقی فراموش شده و دنیاخواهی، تجمل، اشرافیت، تکبر، ظلم و سایر رذایل انسانی، خوی پسندیده زمان بود، امام سجاد احیاگر اخلاق عظیم پیامبر بود و با سیرت نیکوی خویش، خاطره شیرین رسول خدا و امیرمؤمنان را در ذهنها تجدید کرد. مردمی که سالها از عصر نبوت فاصله گرفته و از مکارم اخلاقی پیامبر فقط داستانهایی شنیده بودند و شاید مصداق آن را اسطوره و افسانه میپنداشتند، ناگاه امام سجاد را مصداق عینی و واقعی همه آن فضایل آن هم در مرتبهای فوق تصور خود یافتند. چه بسیار افرادی که با مشاهده آن مجسمه تقوا و فضیلت، به امامت او اعتراف کردند و او را جانشین صالح و فرزند راستین پیامبر شمردند. فضایل و کرامات اخلاقی، سیره نیکو و رفتار و کردار بزرگوارانه امام سجاد آنچنان بروز و نمود داشت که دشمن نیز بدان ارزش‌ها و صفات معترف بود و با این که بیشتر بزرگان عصر امام وی را (امام) نمیدانستند اما همگی به شأن والا و مرتبه عالی و فوق تصور حضرتش اعتراف کردهاند.
چنانکه روزی امام در مجلس عمربنعبدالعزیز – که در آن سالها حاکم مدینه بود – حاضر بود و چون برخاست و از مجلس بیرون رفت، عمر از حاضران پرسید: «شریفترین مردم کیست؟» حاضران گفتند: «توهستی» گفت: «چنین نیست، شریفترین مردم کسی است که هم اکنون از نزد من بیرون رفت. همه مردم دوست دارند بدو پیوسته باشند و او دوست ندارد به کسی پیوسته باشد13. شایسته است به منظور آشنایی با مقام والای این امام همام، گوشهای از فضایل بیشمار حضرت بیان شود.
1)عبادت و بندگی
امام زینالعابدین در میدان عبادت و بندگی نسبت به خداوند یکتا، گوی سبقت را از تمام همگنان خود ربوده بود، تا آن جا که همه معترفند که او آقا و زینت عبادت کنندگان بود. آنقدر به پیشگاه خداوند پیشانی برخاک سایید که همه مواضع سجدهاش پینه بست و به همین جهت آن بزرگوار را «ذوالثفنات» ( دارای پیشانی پینه بسته) نامیدند14
چون میخواست وضو سازد، رنگ چهرهاش دگرگون میشد، وقتی از علت آن جویا میشدند میفرمود: «اتدرون بین یدی من ارید ان اقوم»15 آیا میدانید در مقابل چه کسی میخواهم بایستم؟
مالکبن انس گوید:
«علی بن الحسین مُحرِم شد، چون تلبیه گفت بیهوش شده از شتر پایین افتاد». وی میگوید: «به من خبر رسیده که او شبانه روز تا وقت مرگ هزار رکعت نماز میخوانده و به خاطر عبادت، «زینالعابدین» نامیده شده است16.»
از امام صادق نقل شده است که وقتی از کنیز او خواستند تا آن بزرگوار را توصیف مختصر نماید، چنین گفت: «من هیچگاه روز برای وی طعامی نیاورده و شب برای او بستری نگستردهام17».
امام سجاد در وقت نماز به هیچ چیز توجه نداشتند یکبار در وقت نماز، دست فرزند امام شکست، او از درد فریاد میزد، شکسته بند آوردند و استخوان دست را جا انداخت و فرزند امام از درد فریاد میکشید. بعد از آن امام دست بچه را دید که گردنش آویزان است. در آن وقت بود که تازه متوجه شد که دست بچه شکسته است18
در شرح حال امام سجاد نوشتهاند که آن حضرت در هر شبانهروزی هزار رکعت نماز میخواند19
سعیدبنمسبب از محدثین مشهور، درباره امام سجاد میگفت:
«مارایت اورع من علیبن الحسین» 20 هیچکس را با تقواتر از علی بن الحسین ندیدم.
امام سجاد آنقدر به عبادت و راز و نیاز با خدا انس داشت که حتی افرادی چون زهری – که مدتی شاگرد امام بوده و بعدها از علمای درباری شد – نسبت به عبادت و خلوص حضرت سجاد عشق میورزید، چنانکه نقل شده:
«کان الزهری اذا اذکر علیبن الحسین یبکی و یقول: زینالعابدین21».
2) دستگیری از مستمندان و رسیدگی و محبت به محرومان
امام زینالعابدین چون اجداد طاهرش، در محبت ورزیدن به مستمندان و بیچیزان و رسیدگی به احوال آنان ضربالمثل بود. چنانکه پس از شهادت حضرت معلوم شد که صد خانوار در شهر مدینه از انفاق و صدقات آن حضرت زندگی میکردهاند22.
روزی امام بر گروهی از جذامیان گذشت، بدو گفتند: «بنشین و با ما غذا بخور» فرمود: «اگر روزه نبودم با شما مینشستم» چون به خانه رفت سفارش طعامی برای آنان داد و چون غذا آماده شد برای ایشان فرستاد و خود نزدشان رفت و با آنان هم غذا شد23.
ابن عایشه میگوید: «از مردم مدینه شنیدم که میگفتند: ما صدقه پنهانی را هنگامی از دست دادیم که علی بن الحسین در گذشت24 شب هنگام انبانهای نان را بر پشت خود برمیداشت و به خانه مستمندان میرفت و میفرمود: «صدقه پنهانی آتش غضب پروردگار را خاموش میکند».
امام باقر میفرمایند پدرم علی بن الحسین آنقدر انبانهای غذا را بر پشت خود حمل کرده بود که بعد از شهادت، هنگام غسل آن بزرگوار، آثار کبودی بر پشت ایشان نمایان بود25
به گفته ابنسعد: چون مستمندی نزد او میآمد، برمیخاست و حاجت او را روا میکرد و میفرمود: «صدقه بیش از آن که به دست خواهنده برسد، به دست خدا میرسد26.
امام سجاد از هر کسی زودتر به رفع نیاز دیگران اقدام میکرد تا مبادا دیگری زودتر اقدام نماید و او از اجر و ثواب آن کار خیر محروم بماند و میفرمود:
اگر دشمن من حاجتی داشته باشد و به من عرضه کند من هرچه زودتر نیاز او را برطرف خواهم کرد تا مبادا دیگری برمن پیشی بگیرد و او را از من بینیاز کند و من از فضیلت آن محروم شوم27
3) بزرگواری، بردباری، گذشت
از اخلاق انسانهای بزرگوار دفع بدی با خوبی است. امام سجاد در این زمینه هم پیشتاز بودند. چه بسیار کسانی که نسبت به حضرت بدرفتاری میکردند ولی آن حضرت بزرگوارانه گذشت میکرد. و وقتی از مقام و قدرت سقوط میکردند، مورد لطف و مرحمت امام قرار میگرفتند. نمونهاش ستمهای فراوان فرماندار مدینه «هشامبناسماعیل» نسبت به مردم به ویژه امام سجاد بود اما زمانی که ولیدبنعبدالملک هشام را از کار برکنار کرد، امام سجاد برخلاف انتظار هشام، نزدیکان خود را از بیاحترامی نسبت به وی بازداشت و چون بر هشام گذشت، بر او سلام کرد. هشام با مشاهده این عظمت روحی و کرامت اخلاقی گفت: «الله اعلم حیث یجعل رسالته28» خدا میداند که رسالت خود را در کجا قرار دهد29
سیره آن بزرگوار با غلامان و کنیزانش به واقع درسآموز است روزی یکی از بزرگان خود را برای کاری خواست و او پاسخ نداد، بار دوم و سوم نیز، سرانجام از او پرسید: «پسرم صدای مرا نشنیدی؟» گفت: «چرا؟» فرمود: «چرا پاسخ مرا ندادی؟» گفت: «چون از تو نمیترسم» امام فرمود: «سپاس خدا را که غلام من از من نمیترسد»30.
یکی از کنیزان حضرت سجاد به روی دست مبارک حضرت آب میریخت که ناگهان کوزه آب از دست کنیز افتاد و دست آن حضرت بدرد آورد، امام سر خود را بالا آورد، کنیز گفت: خداوند میفرمایند: «والکاظمین الغیظ» «آل عمران آیه 134» امام فرمود: من خشم خود را فرو بردم کنیز گفت: «و العافین عن الناس» ( آل عمران آیه 134) امام فرمود: از تو در گذشتم. عرض کرد کنیز: «و الله یحبالمحسنین» امام فرمود: برو در راه خدا آزاد هستی31
4) شجاعت
امام سجاد چون در مجلس ابنزیاد حضور یافت و پاسخ یاوه سراییهای او را با قاطعیت داد، ابنزیاد خشم آورد و دستور قتل او را داد، امام خطاب به پسر مرجانه گفت:
آیا مرا به کشتهشدن تهیدی میکنی؟ مگر نمیدانی که کشتهشدن عادت ما و شهادت کرامت ماست؟32 و چون در شام با یزید روبهرو شد به او خطاب کرد:
ای پسر معاویه و هند و صخر! پیش از آن که تو به دنیا بیایی، پیامبری و حکومت از آن پدر و نیاکان من بوده است. روز بدر و اُحد و احزاب، پرچم رسول خدا در دست جد من علیبنابی طالب بود و پدر و جد تو پرچم کافران را در دست داشتند سپس بعد از تحلیل به دو بیت شعر، فرمود: وای بر تو ای یزید! اگر میدانستی چه کردهای و بر سر پدر و برادر و عموزادهها و خاندان من چه آوردهای، به کوهها میگریختی و بر ریگها میخفتی و بانگ و فریاد برمیداشتی.33
بیان چنین سخنان توبیخآمیز در برابر حاکمان مستبد اموی در کاخ و مقر حکومت آنان، شجاعت فوقالعاده آن حضرت را میرساند.
ب– مقام علمی امام سجاد
امام علیبن الحسین عالمترین فرد زمان خود بود و علما و معاصران حضرت، روایات بیشماری در باب اخلاق، موعظه، دعا، فضایل قرآن، حلال و حرام از وی نقل کردهاند.
محمدبن سعد، امام را چنین توصیف میکند:
«کان علیبن الحسین ثقه مأموناً کثیر الحدیث عالیاً رفیعاً ورعاً34»
علیبن الحسین شخصی مورد اعتماد، دارای جایگاه عالی و موقعیت اجتماعی والا و با تقوا بود و از رسول خدا و پدران خود، حدیث بسیار نقل فرموده است.
این شهادت زهری، علیرغم سر سپردگیاش به حاکمان اموی یکی از دانشمندان عصر امام سجاد بود که با عشق و علاقهای خاص از محضر امام بهرهها برده و حضرت را با عبارات احترامآمیز میستاید، چنان که از وی نقل شده:
«لم ادرک احداً من اهل هذا البیت یعنی بیت النبی افضل من علیبن الحسین 35
یعنی«از این خاندان کسی را برتر از علیبن الحسین ندیدم.» و نیز در جایی دیگر میگوید: «مارایتَ قرشیاً افضل من علیبن الحسین )36 هیچ قریشی را برتر از علیبن الحسین ندیدم.
ابوحازم که یکی از محدثان است. میگوید: «ما رأیتُ هاشیماً افضل من علیبن الحسین و لا افقه منه37»هیچ هاشمی را که برتر از علیبن الحسین و فقیهتر از او باشد، ندیدم.
و از جاحظ چنین نقل شده که گفته:
«درباره شخصیت علیبن الحسین شیعی، معتزلی، خارجی، عامه و خاصه همه یکسان میاندیشند و در برتری و تقدم او بر دیگران، هیچ کدام تردیدی به خود راه نمیدهند.»38
شیخ مفید در این باره مینویسد:
«قد رَوی عنه فقهاءُ العامه من العلوم مالا یحصی کثرهً و حُفِظَ عنه من المواعظ و الادعیه و فضائل القرآن و الحلالِ و الحرامِ و المغازی و الایام. ما هو مشهورٌ بین العلماء و لو قصدنا الی شرح ذلک لطال به الخطابُ و تقضی به الزمان39
«فقهای عامه، علوم زیادی از آن حضرت نقل کردهاند و مطالب مشهوری از موعظهها، دعاها، فضایل قرآن، حلال و حرام، مغازی و دانش روزها از آن بزرگوار حفظ شده است که اگر به شرح آن‌ها بپردازیم رشته کلام طولانی شود و زمان به سرآید…»
حتی ابن تمیه که از راه اهل بیت منحرف و از دشمنان ایشان است، بر فضیلت و مقام و منزلت والای آن حضرت اعتراف نموده و میگوید:
«امام علیبن الحسین از بزرگان و سادات، تابعین در علم و دیانت است. دارای مقام خشوع بوده و صدقات نهانی داشته است»40
این گوشهای ناچیز از فضایل و مکارم اخلاقی پایان ناپذیر آن بزرگوار است.
3) اوضاع و احوال عصر امام سجاد
امام سجاد در دورانی به امامت رسید که جامعه، روزگار پرفراز و نشیبی را پشت سر گذاشته بود. و آن حضرت، وارث شرایطی شده بود که کجاندیشی، فرصتطلبی، عدالت گریزی، دنیاپرستی و عافیت طلبی از ویژگیهای بارز آن بود. در واپسین روز واقعه کربلا، شیعیان در بدترین شرایط، از لحاظ کمی و کیفی و نیز موقعیت سیاسی و اعتقادی، قرار گرفتند. کوفه که مرکز گرایشهای شیعی بود، تبدیل به مرکزی جهت سرکوبی شیعه گردید. شیعیان واقعی امام حسین که در مدینه و مکه بوده و یا موفق شده بودند که از کوفه به او ملحق شوند، در کربلا به شهادت رسیدند اگرچه بسیاری هنوز در کوفه بودند اما تحت شرایط سختی که ابن زیاد در کوفه به وجود آورده بود. جرأت ابراز وجود نداشتند. کربلا از نظر روحی شکست بزرگی برای شیعه بود و به ظاهر این گونه مطرح شد که دیگر شیعیان نمیتوانند سر برآورند41
افزودن بر آن حکومت ستمگر اموی، از این شرایط بهترین استفاده را برای گسترش اقتدار سیاسی خود میبرد. از این رو، عصر اختناق بهترین تعبیر برای دورانی است که امام سجاد در آن میزیست. با انعکاس خبر حادثه دلخراش عاشورا در سراسر کشور اسلامی آن روز، به ویژه در عراق و حجاز، رعب و وحشت شدیدی بر محافل شیعه حکمفرما گشت زیرا بر مردم مسلم شد که یزید که آماده است تا حدکشتن فرزند پیامبر ( که در همه جهان اسلام به عظمت و اعتبار و قداست شناخته شده بود) و اسیرکردن زنان و فرزندان او حکومت خود را استحکام بخشدو در راه تثبیت پایههای حکومت خویش از هیچ جنایتی دریغ نمیکند. این رعب و وحشت، که آثارش در کوفه و مدینه نمایان گردیده بود، با بروز «فاجعه حرّه» و سرکوب شدید و بیرحمانه نهضت مردم مدینه توسط نیروهای یزید شدت یافت و اختناق شدیدی در منطقه نفوذ خاندان پیامبر به ویژه مدینه در حجاز و کوفه در عراق، حاکم شد و شیعیان و پیروان امامان که دشمنان بنیامیه به شمار میآمدند دستخوش ضعف و سستی گردیدند و تشکل و انسجامشان از هم پاشید42
امام سجاد با اشاره به‌این وضع ناگوار میفرمود: «در تمام مکه و مدینه بیست نفر نیستند که ما را دوست بدارند43»
«مسعودی» مورخ نامدار، تصریح میکند که «قام ابومحمدعلیبن الحسین بالامر مستخفیاً علی تقیه شدیده فی زمان صعب»44 یعنی علیبن الحسین، امامت را به صورت مخفی و با تقیه شدید و در زمانی دشوار عهدهدار گردید.
یکی از مهمترین تفاوتهای عصر امام سجاد با دورههای دیگر این بود که خلفای معاصر امام و سردمداران حکومت، آشکارا قداست تعالیم اسلامی را در هم شکسته و بر روی تمام اصول مسلم اسلام پاگذاشتند، بدون آنکه از کسی بیم داشته باشند یا کسی به خود جرأت اعتراض دهد. این نوع برخورد خلفای عصر امام سجاد از زمان حاکمیت معاویه به بعد به تدریج پاگرفت و شروع شد و در زمان آن حضرت به اوج خود رسید.
زیرا زمانی که پیامبر حکومت اسلامی را در مدینه بنیاد نهاد تا زمان خلافت امام علی مرسوم براین بود که حاکمان مسلمانان در مسایل سیاسی و اجتماعی با مردم مشورت میکردند و نظرشان را جویا میشدند. در عصر پیامبر آنجا که سخن از حکم شرعی نبود، رسول خدا در مواردی که ضرورت میدید با یاران خود به مشورت میپرداخت. در سالهای آخر خلافت عثمان، بویژه زمانی که بر عملکرد وی خرده میگرفتند، عثمان چند بار از مردم خواست تا اگر بر او اعتراض دارند، بگویند و حتی خود در جمع مردم حاضر شد و به معترضان وعده اصلاح در کارها داد، اما اطرافیان وی به او مجال اصلاح ندادند45
اما در زمان حکومت معاویه به بعد، به تدریج راه خردهگیری بر خلفا و عاملان آن‌ها بسته شد و هر که به گفتار یا کردار خلفا یا کارگزاران آن‌ها اعتراض میکرد، گرفتار بازجویی، تهدید و آزار میگشت یا کشته میشد.
چنانکه حجربن عدی و یارانش که ناسزا گفتن به علی را روا نمیشمردند، به دست معاویه به شهادت رسیدند. همچنین روزی که معاویه درباره ولایت عهدی یزید از مردم نظر خواست، احنفبن قیس خاموش نشست، معاویه گفت: «تو چرا سخن نمیگویی؟» گفت: «اگر حق بگویم از تو میترسم و اگر باطل بگویم از خدا میترسم46»
به هر اندازه که از شمار مهاجران و انصار و مسلمانان معتقد کاسته میشد، نشانههای ضعف در اجرای احکام الهی ( امر به معروف و نهی از منکر آشکارتر میگردید.)
در زمان امام سجاد هم جنایتکارانی چون حجاج در آن دوران حکومت میکردند که به‌اندک بهانهای، خون انسانهای محترم را میریخت، کشتار یکصد و بیست هزار تن از مسلمانان و به زندانی سپردن هشتاد هزار نفر دیگر از آنان در شرایطی نامطلوب و غیر انسانی گواه‌این سخن است47
درباره اوضاع فرهنگی زمان امام سجاد باید گفت که توجه حاکمان اموی به حجاز، از چند جهت حائز اهمیت است. مکه و مدینه، به ویژه مدینه، مرکز دین و دیانت به شمار میآمد و انوار نورانی اسلام، از آنجا به دورترین نقاط عالم پرتوافکن شده بود. مردم از نزدیک پیامبر، صحابه، امامان و خلفای نخستین را دیده بودند و با روش و بینش آنان از نزدیک آشنا بودند. حجاز میتوانست برای حاکمان اموی خطرآفرین باشد، همانطور که در مکه و مدینه قیاسهایی رخ داد.

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید